Вежбанка за критичко мислење http://www.makedonskaistorija.com/ Вежбанка за критичко мислење - Македонска историја [Makedonska istorija] en-us Nucleus CMS v3.2 Weblog http://backend.userland.com/rss http://www.makedonskaistorija.com//nucleus/nucleus2.gif Вежбанка за критичко мислење http://www.makedonskaistorija.com/ <![CDATA[Грбовите на Македонија (8)]]> http://www.makedonskaistorija.com/index.php?itemid=26 [Руско-црковнословенскиот јазик на кој што е напишана Стематографијата Жефарович го нарекува „славјано-сербскиј“.] Целиот наслов на овој труд гласи:

Книгата излегла на 21 октомври 1741 г. во Виена. Значи токму во оној ден кога Арсение бил потврден за патријарх и не случајно книгата нему му е посветена.

Посветата на архиепсикопот Арсение IV Јовановиќ (1699-1748), кој е титулиран: „Архиепископу пекскому, Всех Сербов, Болгаров, Западнаго Помориа, Далмации, Босни, Обоподунаја и Целаго Иллирика“.

Набрзо по првото излегло и второто издание. Меѓу двете изданија нема суштествена разлика, освен што во второто издание на крајот има додадено една песна во пофала на Жефаровиќ и што во второто издание отпаднала една слика со грбовите на словенските народи. За второто издание биле употребени истите бакрорезни плочи од првото, со сосема мали измени. Стематографијата не е во боја, но затоа со хералдичко шрафирање се означени боите. На крајот на книгата има легенда, објаснување за тоа која боја со какво шрафирање е означена. Книгата има вкупно 110 страници и почнува со 16 гравури на јужнословенски светци и владетели, меѓу кои и портретот на Арсение IV. На овој начин патријархот Арсение Јовановиќ, зографот Жефаровиќ и патријаршискиот писар Павле Ненадовиќ го измениле карактерот на книгата на Витезовиќ. Таа веќе не бил албум со грбови, туку биле дадени и 30 портрети на јужнословенски владетели и светци, портретот на Арсение IV, триумфалниот портрет на цар Душан на коњ и две пофални песни: една во пофала на патријархот, а другата во чест на Жефаровиќ. Вака концепирана Стематографијата ги потенцирала политичко-црковните барања на патријархот и граѓанството во Војводина. Со ова содржина книгата јасно го поткрепува барањето на српската црква во поглед на нерешената јурисдикција над православните воопшто, а особено над православните во Австриската империја, а бидејќи тоа одеше во прилог на австриските претензии врз православните народи во Турција, австриските власти го одобриле излегувањето на Стематографијата.
Стематографијата ја работеле двајца гравери, Жефаровиќ и виенскиот мајстор Месмер. Жефаровиќ ги правел цртежите, а Месмер ги сечел во бакар. [Х.Жефарович под секоја гравура која ја изработил ставал свои иницијали. „С. Ч. Х. Ж.“ - С-ече, Ч-ерта (црти), Х-ристофот Ж-ефарович.] Значи, работата на Месмера била исклучиво од техничка природа, додека Жефаровиќ ја вршел уметничката работа и дал форма на книгата. Се смета дека Жефаровиќ ги цртал и ги режел само светците и владетелите, а текстот и грбовите ги режел Месмер.
Грбовите во Стематографијата од уметничка гледна точка се најслабо гравирани и изгледа дека нив ги направиле учениците на Месемера, бидејќи се работело само за копирање на Витезовиќа. Прво е даден грбот на Патријаршијата, грбот на Илирија, на Немањиќкото царство, а потоа се редат, по азбучен ред, другите, вкупно 58 страници со грбови. Тука се грбовите на Албанија, Австрија, Бесарабија, Чешка, Русија, Крит, Дакија, Епир, Дарданија, Грција, Истра, Мизија, Полска, Скитија, Турција, Трансилванија и сите други области, кои, според разбирањето од средината на XVIII век, влегувале во составот на Илирик или сите други области во кои некогаш живееле Словени. Стематографијата несомнено преставувала споменик на панславенизмот и директно влијаела врз илирската идеја. По грбовите, во Стематографијата се дава текстуално објаснување за секој оделелн грб. Ова поглавје носи наслов: „Изјасненије знамении или арм предложених“. Оттука се гледа дека кон средината на XVIII век уште не бил познат зборот „грб“ , туку наместо него се употребувани зборовите „знамени“ или латинскиот „арм“.“ (А.Матковски, оp. cit. 125-126) Всушност, овие појаснувања за секој грб во Стематографијата на Жефарович се преводи на истите од Витезовиќ.

Портретите на „Св.Климент, архиепископ Охридски, и Св. Теофилакт, болгарскиј архиепископ“ во Стематографијата на Жефарович. Тука „Св.Теофилакт“ е Гркот Теофилакт од Ефбеја, охридски архиепископ. Не позната годината на неговото раѓање, починал 1126 г. Не може точно да се утврди датата кога Теофилакт станал: „архиепископ бугарски“, т.е. „Теофилакт бугарски“ како што самиот се потпишувал. Се смета дека оклу 1084 г. станал охридски архиепископ. Запазента обемна преписка од 127 писма на Теофилакт Охридски, создадена меѓу 1091 до 1118 г., во времето додека тој архиепископувал, е даргоцен извор за нашата историја. Од него се останати: Житие на 15-те тивериополски маченици, Житие на Св. Климент Охридски, Служба на Св. Климент Охридски и други творби.
Значаен културен настан кој временски се совпаѓа со печатењето на Стематографијата на Жефарович, е издавањето на Москополскиот зборник во печатницата во гр. Москополе, кој тогаш бил под црковна јурисдикација на Охридската архиепископија. Во седумте наслови во Москопослскиот Зборник на Служби на светци печатени во 1741 г. се Службите на Светите Седмочисленици, Св.Петнаесет Тивериопослки Маченици, Св.Еразмо, Св.Наум, Св.Јован Владимир и Св.Никодим, а во 1742 г. Службата на Св.Климент.

Според Г.Шоптрајанов: „Во Стематографијата на Жефарович се дадени цртежи на српски и бугарски владетели и светци, како и илирски, словенски и други грбови. Таму се ликовите на Методиј, Нум, Климент, Сава српски, но и грбови на Србија, Бугарија, Македонија, Русија, Турција, Грција... Целта на Жефарович, меѓу другото, била: кај Србите и Бугарите да го пробуди народносното сознание, чувството за гордост за „некогашната слава“. Книгата била многу распространета во словенските земји и придонела за афирмирање, односно разбудување на националното и народносното движење кај Јужните Словени. Тоа тој го постигнал не толку со текстот - прво „уметничко стихотворство“, колку со хералдичките цртежи...“ (Г.Шоптрајнов, op. cit. 32-33)
Пак според А.Матковски: „Многустраното значение на Жефаровиќевата Стематографија во науката е одамна познато. Појавата на ова книга претставува значаен датум во јужнословенската литература. Таа придонела за духовното формирање и националното будење на граѓанството... Стематографијата на Жефаровиќ, напишана на словенски јазик, им била достапна на сите писмени и полуписмени луѓе, па дури и на неписмените луѓе, бидејќи била во слики, во вид на албум-сликовница на словенските грбови, владетели и светци, а на јужнословенските народи што немале слобода, тие им оставиле голем впечаток и им влевале национална гордост. Во тоа време кога историјата не се ни учела во ретките училишта, таа требало да даде извесни знаења за историјата на Јужните Словени и да го подигне духот, моралот и патриотизмот.

Портетите на „Св.Давид, цар болгарскиј, и Св.Теокист“ во Стематографијата на Жеарович. Според сфаќањата во времето на Жефарович, споменатиот „Св.Давид“ кратко време бил бугарски цар, потоа се замонашил поставувајки го на бугарскиот царски престол брат му Самуил.

...Таа [Стематографијата на Жефарович] - според А.Матковски - ги истиснала псалтирите, часловците и другите слични црковни книги и станала најсаканата книга меѓу сите Јужни Словени. Од Стематографијата учениците ги учеле буквите, а старите од неа се напојувале со политичка и патриотска свест. Дека била многу барана книга се гледа и од тоа што наскоро излегло второ и трето издание. Кон ова работа Жефаровиќ пристапил не само од комерцијални, туку и од патриотски причини, што не ги криел, туку напротив, истакнувал дека желбата му била да ги воскресне славата на словенското оружје и на јужнословенските царства: „да би памятта между человеки не угасла, но была, въ вечния веки; дерзнух сию книжицу типом написати“. Таа имала толку големо влијание, што австриските власти морале да ја забранат нејзината употреба, ја ставиле во „index librorum prohibitorium“ т.е. во списокот на забранетите книги и со закана со смртна казна.

Симболот на Дарданија е црвен лав со мала кнежевска круна на сребрена (бела) позадина. После прогонот на Трибалите од просторите на денешна северна Македонија од војските на Александар III Велики, Скопје во следните векови станало метропола на Јужна Дарданија. За време на словенската колонизација на Балканот, во административната поделба на Источното Римско Царство Скопје е во провинцијата Дарданија.

Стематографијата има и големо хералдичко значение, бидејќи од нејзината појава па сè до денес [1991 г.] била основен извор за хералдичките потреби; кај сите Јужни Словени таа служела за примена на хералдиката во практика. Така, за печатот на Караѓорѓе биле земени три грба (на Србија, на Босна и на Неманиќи), во една комбинација, од Жефаривиќевата Стематографија. Грбовите на Србија и на Тривалија од Стематогрфијата на Жефаровиќ влегле во печатот на Правителствувујушчиот совет [т.е. владата] на Караѓорѓева Србија. Владата на Милош Обреновиќ се определила за грбот од Стематографијата на Жефаровиќ што претставувал крст со четири огнила и Сретњанскиот устав во 1835 г. го прогласила за државен грб на Кнежеството Србија, а по Уставот од 1888 г. се заменува со двоглав орел на црвен штит, пак земен од Стематографијата на Жефаровиќ и станал грб на кралството Србија, кој со незначителни измени останал сè до до 1918 г.

Симболот на „Тракија Римска“ е златен лав без круна на сина основа.

По ослободувањето на Бугарија, бугарското уставотворно собрание во 1879 г. за државен грб на Бугарија го прогласило грбот на Бугарија земен од Стематографијата на Жефаровиќ. Во чл. 21 од Уставот се вели: „Бугарскиот државен грб е жолт лав со круна на темно-црвено поле, а над полето царска круна“ - што значи дека го примиле без никакви измени грбот што бил кај Жефаровиќа на стр. 36 од второто издание. Според спогодбата од 1868 г. бил утврден грбот и на Кралството Хрватска, во кој влегле три грба во една комбинација, сите земени од Стематографијата и тоа грбовите на Хрватска, Славонија и Даламација. Со уставот од 1905 г. грбот на Црна Гора бил двоглав бел орел, пак земен од Стематографијата. На 1 декември 1918 г., кога беше формирано Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, пак беше поставен на дневен ред нов државен грб. Според Видовденскиот устав од 1921 г., за грб на Кралството е прогласен двоглавиот бел орел и црвениот штит. На градите на орелот се наоѓаат грбовите: српскиот - крст со четири огнила, хрватскиот - штит со 25 полиња и за словенечкиот беше земен стариот илирски грб со полумесечина и шестокрака ѕвезда, како што е во Стематографијата. Значи, сите три грба биле земени од истата книга. (И во врмето на т.в. „Независна држава Хрватска“ хрватскиот грб од Стематографијата бил официјалниот грб на усташкта држава.)

Грбот на „Тракија Одринска“ во Стематографијата на Жефарович.

Новите социјалистички грбови на Србија, Хрватска, Словенија и Бугарија и покрај некои мали измени ги зачувале и елементите од старите грбови што биле во Стематографијата. По ослободувањето Македонија прогласи свој грб но поради задоцнување и незнаење не се угледа на Стематографијата, како што бил случајот со другите јужнословенски народи.



Грбовите на поранешните социјалистички републики во СФРЈ, Србија, Хрватска, Словенија, Босна и Херцеговина, Црна Гора, Македонија.

Во Стематографијата на Жефаровиќ македонскиот грб го има трипати и тоа еднаш посебно, а двапати заедно со другите словенски грбови. Во првото издание македонскиот грб е даден во склопот на една композиција од 56 грба. Во средината е цар Душан на коњ, а околу него се грбовите на сите Словени, т.е. на областите и провинциите во кои живееле Словени и тоа од Јадранското Море до Северниот Леден Океан. Во оваа концепција јасно преовладува „панславизмот“ и „илирско-српската идеја“ за обединување на сите Словени, односно на сите Јужни Словени. Овде е македонскиот грб даден под бугарскиот. Македонскиот лав е црвен на жолто поле, на штит со италијанска форма. Околу сите грбови оди лента која ги поврзува во едно и така симболички е преставено единството на сите Словени. Над секој грб, на лентата пишува чиј е гбот. Над македонскиот пишува „Македонiя“.


Во второто издание ја нема ова композиција туку е заменета со една друга слична: околу цар Душан во круг има 20 грба, а во сите четири агли уште по еден, што значи вкупно 24. Во оваа композиција отпаднале грбовите кои не се однесуваат на Јужните Словени... Панславизмот очигледно овде е заменет со панјужнославизмот, но е зачувна „илирско-српската идеја“. Македонскиот грб и овде и во предходната композиција, е црвен лав на златно-жолто поле, за разлика од бугарскиот, којшто е жолт лав на црвено поле. И овде околу грбовите оди лента што ги поврзува и така симболички е претставено единството на Јужните Словени.

Стиховите во слободен превод на А.Матковски гласат:
Исправен црвен лав на златно поле,
Знамение на црквата на која се прави чест
Големиот Турчин ја однел дијадемата од лавот;
Изгубив јас секаква чест што толу ја имав.
Стиховите се поинакви од оние на Витезовиќ.

Во Стематографијата на Жефаровиќ македонскиот грб е даден посебно. Тоа е црвен лав на злотно-жолто поле, од што јасно се гледа дека е земен од Витезовиќ, заедно со сите грешки во боите што Витезовиќ ги заменил, т.е. бугарскиот грб ги добил дотогашните бои на македонскиот грб, и обратно. Штитот е шпански, исто како кај Витезовиќ. Над главата на лавот нема круна, која инаку ја има македонскиот лав во „Илирските грбовници“. Над штитот има царска петокрака круна. Над грбот пишува „Македонiя“. Под грбот има четири стиха кои, всушност, се превод од латински на црковнословенски.“ (А.Матковски, Ibid. 126-129)

Според А.Василев: „При преставувањето на одделните грбови Жефарович се служел со неколку вида круни, кои ја определуваат симболичката суштина на грбовите, т.е. дали тоа се грбови на држави или на области, вклучени во нивните предели, на кнежества или на држави, кои стојат надвор од христијанскиот свет. Така, додека на грбот на Бугарија круната е царска, тие на нејзините области Мизија, Тракија, Македонија и Дарданија се кнежевски. ...Отсутвото на круни на лавовите во грбовите на Тракија и Македонија и малата кнежевска круна на лавот од грбот на Дарданија, како и кнежевските, а не царските круни на тие области, недвосмислено покажуваат дека, прво Витезовиќ, а потоа и Жефарович, сакале да ја потцртат нивната подвалстена припадност кон бугарското царство со статус на одделни области, обединети во едно цело - Бугарија.“ (А.Василев, Ibid. 19 и 26-27)
ВО ИЗРАБОТКА
НОВ ТЕКСТ ВО ПРВАТА ДЕКАДА НА СЕПТЕМВРИ.



]]> Грбови на Македонија http://www.makedonskaistorija.com/index.php?itemid=26 Sat, 06 Aug 2005 22:45:25 +0300 <![CDATA[Грбовите на Македонија (7)]]> http://www.makedonskaistorija.com/index.php?itemid=25 Македонскиот грб во ракописната Стематографија
на Павао Ритер Витезовиќ од 1694 г.

Ритеровата стематографија има наслов „Regnorum et provinciarum ilyricorum insignia genuina“, а меѓу 30 и 31 стр. има нов наслов: „Magnatum et nobilium quorud Croatiae regnum insignia“.
Според А.Матковски: „Витезовиќ од невнимание и несакајќи направил огромна грешка, која потоа оставила длабоки последици сè до денес. Тој ги заменил бугарскиот и македонскиот грб. Таква замена можела да се случи, бидејќи грбовите имаат ист амблем, но боите им се различни. Разликата била во тоа што над македонскиот грб пишува „Macedonia“, а над бугарскиот „Bulgaria“. Витезовиќ знаел многу добро што значат боите во хералдиката. Оваа несвесна замена ја направил поради тоа што што тој не ги цртал ни составувал грбовите на балканските народи и семејства; туку тој ги сечел грбовите од некои постари збирки на грбови. Овие сечени грбови, потоа ги лепел на бела хартија што потоа ја укоричил во вид на книга. Исечоците не ги сечел заедно со написите што биле напишани над или под грбовите (во тој случај не би згрешил), туку ги сечел без нив. Потоа, на хартијата на која ги лепел исечените грбови го пишувал написот и така над грбот на Македонија напишал „Bulgaria“, а над грбот на Бугарија напишал „Macedonia“. За ова грешка тој никогаш не се сетил и така ја печател и Стематографијата во 1701 г., а потоа пак и Жефаровиќ ја отпечатил својата Стематографија по прмерот на Витезовиќ, заедно со ова грешка за која и Жефаровиќ не знаел. Меѓутоа, и пред и по грешката на Витезовиќ во сите грбовници и ракописи македонскиот грб е жолт лав на црвено поле, а бугарскиот е црвен лав на жолто поле, т.е. сосема обратно од стематографијата на Витезовиќ и Жефаровиќ. ...По ослободувањето на Бугарија, кога се поставило прашањето за бугарскиот државен грб, тој бил земен со оние бои какви што биле на Стематографијата на Жефаровиќ. Никој тогаш не мислел да ја проверува точноста на Стематографијата на Жефаровиќ, кој, како прв и единствен печатен хералдички труд на црковнословенски јазик, имал огромно влијание. И во двете стематографии се провлекувале истите грешки, но бидејќи тие биле печатени во многу примероци и во по две изданија, извршиле такво влијание, што по ослободувањето на Бугарија таа ги примила оние бои на својот грб, какви што биле означени во овие две стематографии, а не боите што биле во ракописните грбовници. Поради ограничениот број на таквите грбовници, повеќе од кои се наоѓале во разни манастири и дворци, т.е. на непристапни места за широк круг на луѓе, тие и не можеле да такво хералдичко влијание, какво што имале печатените стематографии, иако и со грешки. ...Заедничкото со Стематографијата на Жефаровиќ е во тоа што и во двете стематографско се дадени само земски грбови“. (Ibid. 112-113)

Македонскиот грб во печатената Стематографија
на Павао Ритер Витезовиќ од 1701 г.

Според Матковски: „Втората половина на XVII век е период на барање перспективни решнија за опстанокот Јужните Словени што се наоѓаат под власта на Турција и Австриската империја. Во овој период зрела дефиниција и образложена научна концепција за посебноста и самоботноста на Словените воопшто, а особено на Јужните Словени, дал Павле Ритер Витезовиќ (1652-1713). Тој бил писател, историчар, печатар, бакрорезец, политичар и воодушевен приврзаник на „илирската идеја“. ...Во својата книга „Cronika“, печатена во Загреб 1696 г. Витезовиќ ја изложил својата панславистичка идеја и вели дека Илир, Словенин, Словенец или Словинац е едно исто и дека јазикот илирски е исто нешто што и словенскиот. Така, сите Словени ги прогласува за Илири и истакнува дека „словенскиот народ“ живеал од изворот на Дунав до Црно Море и од Јадранското до Средоземното Море, па сè до московската држава и уште понасевер, до ледените земји. ...Интересно е кај него тоа што тој се ослободува од „илирско-австриската“ идеја и создава „илирско-хрватска“ идеја на тој начин што ги глорифицира оние симболички остатоци што ги имала тогаш Хрватска и смета дека во натамошниот развиток на и таква Хрватска може да биде база за веќање на сето тоа што е изгубено кај Јужните Словени. Поради тоа, Србија, Рашка и Бугарија [Македонија не се спомнува. - Заб. моја.] ги смета за „Onostrana Hrvatska“ а на верските разлики не им придава големо значение.
Во 1700 г. го напишал својот поетско историски труд „Plačuća Hrvatska“. Тоа е епопеја во која се прикажени два века (1501-1701) тешка борба на Хрватска против Турците и Венеција. Но веднаш по „Plačuća Hrvatska“ во истата 1700 г. ја издва „Oživjela Hrvatska“ или приказ што преставувала некогаш Хрватска и до каде се простирала таа. Овде ги употребува термините „Planinska Hrvatska“ за Хрватска, Крањска, Корушка и Штаерска и „Crvena Hrvatska“ за Србија и Рашка. Во „Crvena Hrvatska“ ги става уште Бугарија, Македонија и Тракија. Тој истакнува дека му е познато оти разни области од „Илирикот“ имаат посебни граници, дијалекти, имиња, грбови и посебни обичаи, но тоа не му пречело бидејќи тоа биле само мали разлики на еден единствен народ илирски, или словенски или хрватски.“ (Ibid. 113-115)

За хрватската политичка мисла содржана во делото на Витезовиќ „Croatia rediviva regnanate Leopolda magno Caesare“ (Оживеана Хрватска под власта на големиот цар Леополд) хрватскиот историчар Иво Периќ кажува: „Според конструкциите на тој пограмски документ „оживеана“ Хрватска се покажува како панкроатистичка творба, која се простира меѓу три мориња - Јадранското, Црното и Балтичкото. Во таа велика Хрватска - нагласувал Витезовиќ - нема разлика меѓу Хрвати, Словени и Илири, ниту пак разлика меѓу хрватскиот, словенскиот и илирскиот јазик. Во различността на називите на тој простор, тој му дал предност на хрватското име и за народот и за јазикот на тој народ.“ (Ivo Percić, Hrvatska državotvorna misalo u XIX i XX stoljeću. Zagreb 2002. 11)
И според Георги Шоптрајанов: „Историските трудови, вклучувајќи ја Стематографијата, важни се за науката со тоа што Витезовиќ прв ја развил т.н. „великохрватска идеја“, која, во политичка смисла, според него, Хрватска ги опфаќа сите југословенски земји, политичка и културна идеологија за создавање на нивно единствено име, единствен литературен јазик и слично.
Таквите мисли, подоцна се прифатени од Љуевиг Гај, идеологот на Илирското движење во Хрватска и пошироко.“ (Георги Шоптрајанов, Хералдика, сигилографија, екслибристика (Врз примери од културата на Велес). Скопје 1999. 35)

Пак според А.Матковски: „Неговите трудови [т.е. делата на Витезовиќ] од областа на лингвистиката биле „Gramatika ilirskog jezika“ и „Ilirsko-latinski rečnik“. Отука се гледа колку била сериозна и принципиелна национална концепција. Бил уверен дека јужнословенското единство треба да се гради врз база на рамноправно учество на партикуларните делови, но така што новата голема целина, да не преставува негација на одделните индивидуалности. Додека лингвистите пред него и во негово време литературниот јазик и граматиката на Јужните Словени ги составувале главно на еден дијалект, а тоа значело и негација на сите други, оваа решение тој го барал потпирајќи се на целото јазично богатство од сите краишта каде што живееле Јужните Словени и на тој начин сметал дека „sve južnoslovenske posebnosti vrijedne su da budu afirmirane“ (Цитирано според: Črnja, Kulturna historija Hrvatske, Zagreb str. 342-345).
Како што се гледа, - кажува Матковски - Витезовиќ бил основач на модерното гледање на националното прашање меѓу Јужните Словени. Повеќе од два века пред појавата на младата грѓанска класа, која ќе се соочи со ова деликатно пршање и која не ќе знае да се снајде во целата ова комплексност, тој најмногу се доближил до современите разбирања иако и кај него уште многу работи останале нејасни.
Од многубројните негови трудови најголемо политичко значење имала неговата Стематографија која во оригинал го има следниот наслов: „Stammatographia sive armorum illyricorum delineatio deskripto et restitutio, Autore Equite Paulo Ritter“. ...Стематографијата не е во бои, туку во црно-бела бакрорезна техника, но затоа со хералдичко шрафирање се означение боите. Непосредни и основни извори за Стематографијата му биле илирските грбовници што ги наоѓал по разни манастири и библиотеки, Минстеровата Gosmograpfia и делото на „Il redno de gli Slavi“, од каде што зел доста грбови. ...Занесен од пансловенската-илирска идеја, во својата Стематографија ги ставил грбовите на „sve zemlje ilirske“ т.е. од Иворот на Дунав до Црно Море и од Јадранско до Беринговиот Мореуз. Тука ги внел грбовите на оние територии, кои, според тогашните разбирања биле населени со словенски жители. Поради тоа, покрај грбовите на Русија, Чешка, Полска и другите словенски територии, тука ќе се најдат и грбовите на Албанија, Австрија, Бесарабија, Дарданија, Епир, Грција, Романија, Скитија, Тесалија, Тракија, Трансилванија, Турција, Унгарија и др. Грбовите се ставени по азбучен ред според латинската азбука. Под секој грб има четири стиха кои на латински јазик го објаснуваат грбот. ...


Слободен превод на стиховите според А.Матковски:
Златните мои штитови се украсени со црвен лав
Некогаш биле грбови на царско достоинство,
Тој го заменил големиот лав со турска чалма,
Кој (штит) ја изгубил вредноста по отсранувањето на лавот.

Витезовиќ извршил три значајни измени во македонскиот грб.
1. Овде грбот има штит во шпанска иликвадратна форма која до Витезовиќ на се појавува, туку македонските грбови имаат германска, а поретко француска форма.
2. Истотака напрвил големи измени во боите на грбот. Сè до Витезовиќ, македонскиот лав е жолт на црвено поле. Во Стематографијата на Витезовиќ е обратно: лавот е црвен на жолто-златно поле. Значи македонскиот грб ги примил боите на дотогашниот бугарски грб, бугарскиот ги примил боите на дотогашниот македонски грб. Ова е многу значајна измена, бидејќи таа се пренесува понатаму и во другите хералдички публикации, а особено кај Жефаровиќа.
3. Над главата на македонскиот лав нема круна, додека над главата над бугарскиот лав има, за разлика од илирските грбовници, каде што истотака е обратно, т.е. круна има македонскиот грб, а бугарскиот нема.
Над штитот македонскиот грб има царска круна со пет крака, украсени со дијаманти. Над грбот пишува „Macedonia“ а под него има четири стиха на латински јазик...

...И покрај тоа што Витезовиќ допуштал вакви и слични промени, кои во хералдиката не се дозволени, и покрај историските неточности и мистично-поетски толкувања на грбовите, неговата Стематографија сепак преставува значаен и прв печатен хералдички труд кај Јужните Словени и како таква вршела позитивно влијание. ...Стематографијата била еден вид прокламација дека и Словените, а особеноЈужните Словени, имаат славно минато и наедно била повик за нивно обединување. ...Сè до 1741 г., т.е. до појавата на Жефаровиќевата Стематографија, значи цели 40 години, таа била единствен печатен труд на Јужните Словени и поради тоа имала големо морално политичко значение. Нејзин голем недостаток бил тоа што била пишувана на латински јазик, кој за обичниот човек бил неразбирлив. Значи, таа била наменета за учениот свет, кој тогаш го употребувал латинскиот јазик. Овој недосток го здогледал Жефаровиќ, кој во 1741 г. издава своја Стематографија, малку изменета од онаа на Витезовиќ, но што е мошне важно била на црковсно-словенски јазик и затоа јасна за секого. По појавата на Стематографијата на Жефаровиќ, влијанието на Стематографијата на Витезовиќ се ограничило само на западниот дел на Јужните Словени... додека влијанието на Стематографијата на Жефаровиќ се проширило меѓу сите Јужни Словени, а особено кај јужнословенските народи што се наоѓаат источно од Хрватска и тоа главно, меѓу трговците и граѓанството.“ (Ibid. 112-118)

Македонскиот грб на печатите
на воените лица во Војводина од 1712-1728 г.

Според А.Матковски: „По разгромот на Карпошовото востание и во времето на повлечувањето на австриските војски, Многу Македонци, заедно со Срби, Црногорци и Албанци, се повлекувале пред навлегувањето на Турците. Особено многу Македонци имало до северните краишта на Македонија. ...Дека биле од Македонија се гледа од нивните имиња, како, на пример: „Паунко Македонац, Серзели, Манастирли, Кратовали итн.“ Овие Македонци, како воени лица, имале право на приватни печати. Амблемот на нивниот печат обично бил исправен лав каков што бил во Стематографијата на Витезовиќ. Покрај лицата по потекло од Македонија, лавот како амблем го земале и некои Срби и Црногорци, бидејќи лавот бил најсакан амблем меѓу офицерите. Податоци за употребата на македонскиот лав во печатите на воените лица во Војводина дава Груиќ... но не дава илустрации на печатите за кои станува збор, ниту кажува каде ги видел.“ (Ibid. 118-119)

Меѓу емигрантите од Македонија после Карпошевото восатание е и Велко Попович од Кратово, кој во 1704 г. во град Буда (покасно Будимпешта) препишува зборници и летописи, а во 1706 г. учествува во спроведувањето на посмртните останки на српскиот патријарх Арсенија Черноевич III од Буда до еден манастир во Срем. Велко Попович од Кратово во 1704 г. своите ракописи запишал дека потекнува од „отечество“ (родно место) „Бльгарскïе земли, от места Кратова“. (Й.Иванов, op. cit. 183)


Јужната граница на Пеќката патријаршија во 1640-1655 г. изработена од српкиот историчар С.Терезиќ.

Во патописот на монахот Јеротие Рачанин (калуѓер во манстирот Рача кај Бајина Башта - Србија) од 1704 г. стои: „Велес, град бугарски“. (А.Мaтковски, op.cit. 667)

Францускиот археолог и патописец Пол Лука (1664-1737) во својот „Опис на Македонија“ од 1704 г. пишува за неговото патување по крајбрежјато на Белото Море:
„Оваа област на Грција се протега од северниот брег на заливот Контеса до дното на заливот Негропонд [Евбеа, грч. остров во Белото Море. - А.М.]. Планините Олимп [Планина во Грција, меѓу Македонија и Тесалија, крај Солунскиот Залив.], Пелион [Планина во источна Тесалија.], Оса [Античко име на планина во Грција, на југ од Тесалија, крај беломорското крајбрежје.] и Пинд [Планина во Грција, меѓу Тесалија и Епир.] ја делат од Романија и Бугарија на север, од Албанија на запад, од Ливадја [Град во Грцијија, во Беотија.] на југ, и на исток е Архипелагот кој овде образува повеќе заливи. Најзначајни реки се: Аксиус [Вардар], Еригон [Црна Река во Македонија], Алијакмон [Бистрица] и Пене [Античко име на река што поминува низ градот Лариса.]. Денес таа е поделена на четири дела-области: Мaкедонија, Јaмболија, Коменилитарија и Јана, која била стара Тесалија. Ова земја, некогаш толку напредна, особени при владеењето на Филип и Александар Велики, денес е многу пропадната и грчките христијани кои тука живеат, живеат во голема беда.“
Според А.Матковски: „Од ова се гледа дека авторот [Пол Лука] ја смета Македонија за грчка област и ја поставува многу појужно отколку што е денес. Дури и во почетокот на XVIII век на многумина учени од Западна Европа уште не им било јасно што е Македонија и каде токму се наоѓала. Тие се поведувале од античкото разбирање на Македонија и оттука се гледа дека за нив овој поим уште бил неодреден. Интересно е како авторот ја дели Македонија на споменатите четири области.“ (А.Мaтковски, op.cit. 673)

Дубровничкиот пратеник Марин Кобога низ Македонија патувал од 8-13.08. 1706 г. минувајки низ Скопје, Куманово и Крива Паланка кон Ќустендил. Во неговиот патопис за народноста на македонското население се говори само за кумановското село Страцин: „...не сакавме да останеме во Страцин каде имаше само ан со неколку стари куќи на Бугари, а и овие диви“.(А.Мaтковски, op.cit. 678)
Пеќскиот патријарх Мојсеј при својот престој во Скопје во своето писмо од 04.10.1719 г. до митрополитот Викетие, кажува дека е во обиколка на своите епархии во „Блгарские земли“, т.е. во епархиите на територијата на Македонија кои биле под јурисдикација на Пеќската патријаршија.
Пеќскиот патријарх Мојсеј во своето писмо од 1722 г. до митрополитот Викентие, пишува дека во српската црква во Пеќ, од Солин дошле зографи: „еден Бугарин монах и еден Грк мирјанин со седум ученика“. (Й.Ивaнов, op.cit. 184)

Вo 1734 г. белградската митрополија собирала податоци за духовнате лица во својата епархија. Па така се спомнува: „јереј Јанко, родил се у Охриду ва Блгарскои земли, син Стојана Блгарина“. Според истиот извештај, во 1734 г. во село Клење - Белградска епархија, свештеникувал: „Јереј Петар Кленски... од село Банјани, близу Скопје“. Во изваштајот за попот Петар Кленски се кажува дека не умеал сосема добро да чита затоа што во читањето: „заносит јазиком блгарским“ - изгледа неможел правилно да ги акцентира српските зборови. (Й.Ивaнов, op.cit. 184-186)

Католичкиот надбискуп Михаило Сума (Албанец) во својот извештај од 16.12.1737 г. пишува дека градот Скопје „се наоѓа под турска власт во Кралството Србија“.(А.Мaтковски, op.cit. 761)

Во четвртата деценија од XVIII век во јужна Русија, право во Нежин, а потоа и во Одеса имало „грчка колонија“ т.е. православна црковна општина составена од емигранти од балканските простори. Во списокот на овие преселници е забележан: „Симеон Теодоров болгаринъ турецкой области з города Охрида, находился въ Нежинъ съ 1740 году“. Во овој список е забележан и: „Иванъ Димитрiевъ Сталевский болгаринъ Македонской провинцiи з города Искип [Скопје], заехал въ Нежинин въ 1745 году“.(Й.Ивaнов, op.cit. 186)

Македонскиот грб во грбовникот
наречен „Codex Kevešić“ од 1740 г.

Во времето кога А.Матковски ја подготвувал својата книга грбовникот наречен „Codex Kevešić“ се чувал како семејна реликвија во семејството на Глиго Ведран во Сплит. Во оваа семејство не било познато откога овој грбовник бил во нивна семејна сопственост. Создавањето на овој грбовик според хартијата на која е нацртан се датира од 1740 г. Не познато кој го правел грбовникот, но според тоа што во него некои грбови се повторувале и по двапати, но под различни имиња, А.Матковски заклучува дека грбовникот е изработен од: „некој што не се разбирал многу од хералдика, или се збркал во прецртувањето, па на две различни места цртал ист грб“. На корицата на грбовникот стои „Stemmi illirici esteri“, а на првата непагирана страница: „Diverse Armi dei Re Imperatore, Contadi e Duchi d’Ungaria e Bosna“.


Според А:Матковски: „Македонскиот грб, по својата композиција, сепак се разликува од другите посебни македонски грбови. Амблемот му е жолт лав на црвено поле. Над главата над лавот нема круна. Штитот на грбот има француска форма за разлика од другите македонски грбови, кои претежно имаат гераманска форма на штитот. Штитот наоколу е во рамка што не е случај кај другите македонски грбови. Над штитот има петокрака војводска круна украсена со дијаманти. Под штитот пишува: „Macedoniae“ без лента. Под целиот грбовник написите се само на латински.


Во овој грбовник македонскиот грб се сретнува и во составот на општиот грб... како и обично, е во првото горно поле во десната хералдичка страна: тоа е жолт полуисправен лав на црвено поле. ...Бугарскиот грб е црвен лав на жолто поле. ...доминира уште „илирско-австриската идеја“, а тоа се гледа од тоа што во средината и над грбот се наоѓа црниот австриски двоглав орел“. (119-121)

Македонскиот грб во Стематографијата
на Христофор Жефарович од 1741 г.

Според А.Матковски: „Христофор Жефаровиќ бил зограф, иконописец, калуѓер, трговец, прв македонски хералдичар и еден од најраните македонски преродбеници. Инаку самиот се потпишувал: „иллирïко рассïанскïи общïй зографъ“ и во средината на XVIII бил најбараниот уметник на просторот меѓу Солун и Пешта. За овој надарен уметник многу е пишувано како во општата историја, така и во историјата на уметноста. Предвоената [Се мисли на Втората светска војна.] историографија го сметала за Бугарин или Србин. Вељко Петровиќ во 1929 г. напишал текст за Жефаровиќ во Народната енциклопедија од Станое Станоевиќ, во којa прв напишал дека Жефаровиќ бил Македонец. Постои и мислење дека бил Влав од Дојран. За неговото родно место е сметан Охрид, или околијата на Охрид, но сè повеќе преовладува мислењето дека бил од Дојран.“ (Ibid. 121) Според В.Златарски, неспорно е дека Христифор Жефарович е роден во Дојран. Како година во која е роден Х.Жефарович се посочува 1690 г., но овој податок се смета за несигурен.

Завештанието на Х.Жефарович во почетокот на XX век се чувало во делото бр. 326 на Синодалниот архив во Петроград. Според Ј.Иванов: „Споменатото дело носи наслов: „1754-го года септабря 7-го дня. По доношенiю колегiи Иностраныхъ делъ о пожиткахъ свящтеника булгаря Зафаровича, кои оставлены въ Москве подъ охраненiемъ синодалнаго ризничесво.“ Од делото дознаваме дека Жефаровиќ имал брат свештеник по име Продан, а за неговиот роден крај дознаваме меѓу другото и од зборовите: „имеются по немъ оставшiя въ живых въ турецкой области въ првославной архiепископiи Салонской (т.е. Солунской) въ городе Догрiане братъ родной свящтеникъ и протчiя сродники“. (Й.Иванов, op. cit. 187)
Во посветата на Павел Ненадовиќ посветена на Х.Жефарович, спомнатиот српски патријаршискиот писар, на Х.Жефарович му се обраќа со: „ревнителју отечества Болгарскаго“. Изгледа Х.Жефарович меѓу неговите современици бил познат, или доживуван, како ревносен национален деец на „отечества Болгарскаго“.

А.Матковски ги премолчал податоците за националноста на „најраниот македонски преродбеник“ кои се спомнуваат делото бр. 326 на Синодалниот архив во Петроград и во посветата на Павел Ненадовиќ напечатена во Стематографијата на „прв[иот] македонски хералдичар и еден од најраните македонски преродбеници“.

Според Б.Ристовски: „Со засилувањето на Русија, особено кон XVIII и на почетокот на XIX в., со разгорувањето на интересот кон словенството и посебно кон старословенскиот јазик и неговата првобитна татковина [Според Б.Ристовски „првобитна татковина“ на „старословенскиот јазик“ е Македонија.], бугарското име почна одново по инерција да се реактивира за Македонија, бидејќи истражувачите го наоѓаа во старите пишани споменици на словенски и други јазици. Затоа и не е никаква случајност појавата на македонскиот јазик во Четиријазичникот на москополскиот даскал Даниил под бугарското име, ниту пак декларирањето на дојранчанецот Хр.Жефаровиќ меѓу другото и како Бугарин. Во таа светлина треба да се гледаат и изјавите на некои Македонци пред В.Карџиќ на почетокот на XIX в. дека се Бугари, како и пишувањето на нашите први книжовници од поновото време [т.е. средината на XIX в.] дека нивниот јазик бил „словено-бугарски“. Дури и многу е укажувачки во тој поглед насловот на „Огледало“ на К.Пејчиновиќ, каде што се вели дека книгата е напишана на „препростејшим и некнижним јазиком болгарским долнија Мисии“. Вакви и слични изјави наоѓаме кај сите наши писатели и културни дејци од првата половина на XIX в., па и подоцна, и тоа никако не треба да се објаснува како резулатат на некаква бугарска пропаганда, зашто за таква може да се зборува дури кон крајот на 50-тите и во 60-тите и 70-тите години на минатиот век [т.е. на XIX в]... Сè дотогаш, меѓутоа, може да се смета дека сме имале истоименост на преставниците на два[та] народа...“ (Б.Ристовски, op. cit. 65-66)

Грбот на Мизија во Стематографијата на Х.Жефарович. Симболот на Мизија е две златни круни свртени во основата, на сина позадина.

Според Асен Василев: „Сеуште не е јасен одговорот на прашањето каде и кај кого Жефарович го стекнал уметничкото образование. Веројатно тој го научил живописното и гравреското мајсторство во слободните австриски земји, каде покасно побарал поле за дејност.“ (Христофор Жефарович, Стематография - Изибражение оружий илирических Виена 1741. Факсимилно издание, коментирано от Асен Василев. София 1986. 10)
Пак според А.Матковски: „Жефаровиќ се школувал во грчките училишта и поради тоа на своите трудови често се потпишувал на грчки. Уметнички бил формиран во македонските културни центри (Солун или Охрид), каде што веќе биле навлезени елементите на западната уметност. Со ваква ликовна ориентација и со несомнена надареност, овој иероѓакон, со некои свои роднини, тргнал од Дојран, каде што останале неговите родители, и дошол во Војводина, во Карловачката митрополија, во средината што за него била духовно зрела. Но до крајот на својот живот одржувал тесни врски со својот роден крај. Не е позната годината на неговото доаѓање во Војводина, неговото име за прва пат се спомнува во Белград во 1734 г., каде бил познат како добар зограф. ...Веројатно не отишол сам од Македнија во Австриската монархија, туку со група зографи ако што тогаш било обичај. Во прилог на ова оди и тоа што со него се спомнува неговиот роднина Георги Жефаровиќ, кој исто така му се посветил на сликарството. Заслугата на Христофор Жефаровиќ е и во тоа што цели 20 години успешно влијалел врз словенската уметност во Војводина. Кон средината на 1753 г. заради трговија тргнал за Русија каде стигнал на 5 август и отседнал во манастирот Водици. На 18 септември ненадејно умрел во Москва. Дека трговските работи му оделе одрака се потврдува од тоа што зад себе оставил голем имот во разни трговски центри на Средна Европа. Ова се гледа од неговиот тестамент што го напишал во Токај на грчки јазик и во кој се спомнуваат неговите должници за Виена, Земун, Букурешт, Ерусалим и Москва и др.

Портретите на „Св.Методиј, архиепископ Моравски и Серафим архиепсикоп српски“ во Стематографијата на Х.Жефарович.

Во Војводина Жефаровиќ прво се ориентирал кон животописот. Ниту еден труд од неговиот ран период не е зачуван, но се знае дека имал голем углед, штом во 1737 г. му било доверено зографирањето на црквата во манастирот Боѓане во Бачка. ...може да се рече дека Жефаровиќ е прв уметник од црковните редови кој настојувал да се ослободи од зографската традиција и да ги прифати тековите на новата уметност со кој започнува ренесансата во Војводина. Следната негова голема работа е зографирањето на црквата во Шиклиш во 1739 г. ... Неговиот сликарски и зографски занает што го научил во некој македонски манастир, а кој особено се афирмирал во животописот во Боѓање и во Шиклош, сепак не бил настан од интерес за нацијата. Најголема слава меѓу сите Јужни Словени, а особено меѓу Србите му донела неговата граверска и издавачка работа. По 1740 г. постепено го напуштал сликарството и сè повеќе се ориентирал кон бакрорезот и граверската уметност, што сè повеќе влегувала во употреба, а особено во врска со печатењето книги и бидејќи имало сè помалку порачки за ѕиден животопис.
Српскиот народ во Унгарија кон средината на XVIII век доживувал духовна и културна преродба. Во оваа преродба, којашто била потпомогната и од ликовната уметност, и трудовите на Жефаровиќ имаат значајна улога. Во тоа време Србите немале своја печатница и затоа ги издавале своите книги со халкографија, т.е. со режење на текстот на бакарна плоча. Српските патријарси залудно се обидувале да добијат одобрување за своја печатница. Поради тоа, патријархот Арсение Јовановиќ ангажирал бакроресци што целата книга ја режале во бакар. Така работат на Жефаровиќ всушност ја преставува првата печатница во Војводина. Таа му донела голема популарност како меѓу црковните кругови, така и меѓу граѓанството што се формирало. Како гравер и бакрорезец Жефаровиќ бил експоненет на политиката на Карловачката митрополија, а неговата работа била цврсто сврзана со позитивните општествени движења во тоа време. ...Прво печател разни црковни текстови, слики на светци и на крајот слики и книги со световна содржина. Бидејќи знаел убаво да црта, тој брзо се прилагодил кон новата техника што ја научил од виенскиот бакрорезец Тома Месмер. Најважни негови работи во бакрорез биле четириве книги:

Иако ниедна од овие четири книги не била оригинална, туку сите биле превод, тие имале огромно значение во преродбата на Јужни Словени, а особено првата. Од сите ови книги, само Стематогрфијата има уметнички и графички квалитет... За името на Жефаровиќ се сврзуваат и два учебника: буквар и граматика, како и многубројни бакрорези на тогашните истакнати луѓе од Војводина. Букварот бил од московски тип само со 12 листа, а граматиката била исто така препечатена од едно руско издание.
...од 1740 г. Жефаровиќ се ориентирал исклучиво кон бакрорезната техника. Војводинските мајстори дотогаш ја познавале само техниката во дрворезот. ...Има претпоставки дека Жефаровиќ ја научил графичката техника уште во Македонија, каде што имал прилики да види грчки бакрорези од втората половина XVII на и првата половина на XVIII век, кои се печатени во Венеција.
За нас е многу важно тоа што тој одржувал многу тесни врски со богатите македонски и влашки трговци од Македонија, од кои често примал порачки. На новата техника изработил многу икони за богатите граѓани, за црквите и манастирите од Солун, Серез, Москополе, Берат, Елбасан и Охрид. ...Најголемата гравура ја изработил во 1743 г. Тоа бил бакрорезот „Св.Кузман и Дамјан“... Во истата 1743 г. го изработил големиот бакрорез „Св.Наум Охридски“. И во овој случај Жефаровиќ со своите мотиви бил сврзан со својата татковина Македонија. Го инспирирал култот на охридскиот светец и затоа бакрорезот е полн со епизоди од неговиот живот како и слика на манастирот св.Наум со Охридското Езеро. Покрај манастирот и езерото на бакрорезот се прикажани и околните планини и населби со Охрид, Поградец, па дури и далечното Москополе. ...Колку бил голем уметничкиот опус на Жефаровиќ се гледа и од многубројните уметнички црковни и везови за православните цркви, растурени по разни музеи, цркви и манастири во Војводина, Македонија, Белград, Бурешт, Ерусалим, Москва и др.“ (А.Матковски, op. cit. 121-125)

Портретите на „Св.Наум Чудотворец и Св.Никодим Мироточец сушт в Белграде, Албаниј“ во Стематографијата на Х.Жефарович.]]> Грбови на Македонија http://www.makedonskaistorija.com/index.php?itemid=25 Thu, 28 Jul 2005 07:01:51 +0300 <![CDATA[Грбовите на Македонија (6)]]> http://www.makedonskaistorija.com/index.php?itemid=24 [Дунав]“) пишува:„Царството Бугарија опфаќа многу провинции, чија големина внимателно ја опишува Бонфиниј во Декада 3, кн. 5: „Бугарија, кажува, сега започнува од река Циабер, која некогаш ги разделуваше Трибалите од Мизите, се простира по билото на планината Хемус [Стара Планина] кон југоисток и кон север, на југ завива кон Македонија и Тракија, а отклонувајки се на север кон Дунав, во голем степен ја зафаќа Долна Мизија.“ Циабер, за Птоломеј е реката која за нашите е Морава. ...од каде и кога пристигнал тука [бугарскиот народ - според П.Б.Бакшев], објаснуваат писатели кои не ја пренебрегнуваат вистината: „Во 499 г. од Р.Х. [Рождество Христово] од далечни северни земји во Тракија навлезе племе, непознато по име, зачудуваше напредувајки со силни бојни редици“, кажува познатиот епитоматор на Барониј [Цезар Барониј (1538-1607), католички црковен историчар автор на „Црковни анали“.], а Кромер во „Полската држава“, книга 1, глава 8, ги сместува најдревните земји на Бугарите во „азијатска Сарматија кај Ра или река Волга и, со своите соседи Руси или кога минувале покрај нив, или повикани за сојузници, ја завзеле Мизија - така од Бога (бил) казнет Анастасиј [Византискиот император Анастасиј I (488-518)], нечесниот император, кој одбил да се потчине на предупредувањата на папа Симахиј да не ги заштитува еретиците... [18]
...И така варварите, кога навлегле во римските провинции [т.е. Источното Римско Царство, поимот Визнатија се појавува во XVII век], ја уништиле војската на римјаните. Меѓутоа, кога се распространиле во нив, се возгордеале, кажува Павел Ѓакон, и ги зaвзеле логорите на Римските републики и, како што пишуваат Занора и Кедрин во (времето) на Анастасиј, Бугарите невлегле не само во Тракија, но дури го опустошиле Илирик [Византиската префектурата Илирик била создадена во IV век. Илирик, во нејзината територија е и Македонија.], кога го убиле нивниот цар Акум [Акум не бил цар, ами војсководец.]. И навистина до толку биле охрабрени од победата што откако станале ужас за сите го принудиле да им плаќа данок императорот, на кого пред тоа тие му плаќале данок... И така на тој начин во Европа [Европа е Балканот.] Бугарите ја завладеале Тракија и нејзините сосоедни провинции и кога го преминале Истaр, целто тоа пространство на тие земји го нарекле Бугарија...“ (Б.Димитров, op. cit. 117-118) [19]
Во својата ракописна „Историја на Охрид“ Петар Богадан Бакшев пишува:
„Град Акрида, наречен на словенски Окрида или Охрид, е (расположен) до езерото наречено Лихнида, на словенски блато Охридско. Изграден е од императорот Јустинијан [Јустинијан I (527-567)] и е наречен од него Јустинијана Прима - таа (е) негов роден град. /Новела 119, книга 108/. Мнозина кажуваат дека е во провинција Македонија, Епир и Дарданија, но во Светата географија (е поставен) во Источен Илирик, /на фолио 200/, бидејки Никифор го поставува споменатото Лихнидско езеро во Нов Епир, според Занора е во Дардан во Бугарија, а (според) Јустинијан во Втора Панонија, но со тоа име (Јустнијан) постојано ја нарекува Далмација, бидејки Панонија во поширок смисол без сомнение ја вклучува таа (област Превалитанија, која е дел од Далмација).
Јас - кажува П.Б.Бакшев - сум читал за Превалитанија во стар ракопис на кралската библиотека. Во истата Света Географија на абат Фулиј во Источен Илирик, поточно во поделбата на Провинциите, фолио 210 (читаме): „Провинција Превалитана Акрида; во новела IX на император Јустинијан е наречена Превалис; во еден многу стар грчки кодекс на кралската библиотека се чита: „прво беше епископија, потоа митрополија“. Но денес е во царството Бугарија и негова престолнина, денес сите, кои живеат во градот, се Бугари и го управуваат и опслужуваат сами тој град - тоа им е дозволено од Турчинот, кога го превзел гореспоменатиот град.
Тоа го докажува исто и Обертус Миреус Брусулензиј во своите „Епископски белешки„ /фолио 435/: „За епископ на Кипар и Бугарија: Бугарски примас е епископот на Акрида или Јустинијана Прима“. Во „Римски провинцијал“ се спомнуваат неколку бугарски архиепископи и епископии. Меѓутоа, нивните вистински имиња не можеме да ги утврдиме. Истиот (автор) кажува на фолио 184, глава 11: „Бугарија и Грција, Ахрида или наравно Охрида, денес Охрид - бугарска престолнина.“ Занора во повествованието [повест = историја. з.м.] за Василиј Багренородни (исто) го нарекува (градот) бугарска престолнина.
Абатот Мавро Орбини во својата книга, наречена „Цaрство на Словените“, /фолио 435/ не само што кажува дека градот Охрид е во Бугарија... И денес грчкиот архиепископ на споменатиот Охрид уште се нарекува примат на Бугарија и нема ништо општо со Српското царство. Го назначува Цариградскиот им патријарх, а не тој српскиот на Пеќ; и колку е оддалечен споменатиот Охрид може да се види од Ортелус во описот на Грција и исто кај Паоло Форлани Веронезеца во неговата карта со описот на Европа, а и во делата на многу други автори и географски карти. Истото може да се види и во картата на Светата географија за Источен Илирик и исто во картата на римскиот патријарх (папскиот престол).“ (Ibid. 153)
Во својата ракописна „Историја на Србија и Призренската епископија“ Петар Богадан Бакшев пишува:
„Кралство Србија во античноста беше наречено Горна Мизија или Дарданија, дел од него се нарекува Раша. ...неговите граници се: на исток царство Бугарија, од кое го разделува река Морава, наречена Циабрус во античноста; на запад (граничи) со Ерцеговина или херцеговство на Свети Сава, со река Дрина и со дел од Босна; на југ го ограничуваат албанските планини и Македонија; на север Дунав го разделува од Сирмио, наречен Срем, и од Долна Панонија. ...Денес во кралство Србија се наоѓаат една митрополска црква во Скопје со свој пастир и три катедрали - една во град Призрен, која што има свој епископ. Град Скамандрија со тој од Тауроно или Белград - други го нарекуваат Алба грека, беше украсено со епископска титула од неговото светејчество Инокентиј X. Приматот на Србија е Антивари, и покрај тоа што (тој град) е во Далмација. ...Главите градови на кралство Србија се: Скопие, Призрен, Самандрија, Белград, Приштина, Крушеван, Прокопие, Нова пазар, Новомонте, Јагодна, Валиево, како што исто пишуваат Батеро во својот „Опис на Европа“, дел 1, фолио 97 и исто Птоломеј во описот на Србија.
Град Призрен, во античноста (наречен) Улпиана и Јустинијана Втора, е расположен во рамнината под планините кои се нарекувааат Илијајски и кои ја разделуваат Албанија од Србија“. (Ibid. 154-155)

Во дневникот-патопис на Англичанецот Едвард Барун од 1669 г. меѓу другото стои следното:
„Од VRANIA (Врање) втасавме во блиското гратче COMONAVA (Куманово) од каде на една падина од планината сè уште се гледа еден од манастирите на старите Грци... MONASTER или TOLY (Битола) кој е еден мошне голем град, добро населен и со убава местоположба. Турците сакаа султанката, која беше бремена и се наоѓаше во Лариса, да дојде и тука да се породи. Турците го почитуваат толку многу Александар Велики што страшно сакаа да добијат принц кој би бил роден во Македонија. ...SCOPIA (Скопје) или SCUPI, или како што Турците го наречуваат USCOPIA, се наоѓа на работ на MOESIA SUPERIEURE (Горна Мизија), или поточно на границата на Македонија, во подножјето на MONT ORBELUS [Браун овде несомнено мисли на Скопска Црна Гора. - А.М.] на брегот на реката Вардар или AXIUS... MONASTER (Битола) - македонски град... Пред да влезе султанот во градот, сите Грци [Под Грци Барун ги сметал сите припадници на Цариградската патријаршија, без разлика на националноста. - А.М.] ги напуштија своите куќи плашејќи се суланот или некој од неговата придружба да не им направи нешто лошо... Но султанот ги повика да се вратат. ...Во Македонија мажите и жените бегаат во шумите од страв да не ги сретнеме. Понекогаш трчавме залудно по нив за да ги оттргнеме од нивната лудост и нивниот непотребен страв. Меѓутоа, најмногу ме возбуди тажната глетка на заробениците и робовите, како и нивната мака и несреќа ...од Будим до Лариса е словенска земја и се зборува словенски во Србија, Бугарија, Романија и Македонија, така што со овој јазик човек може да помине од Јадранско до Татарско Море“. (Ibid. 568; 570-571; 573-574)

Џовани Кулиновиќ, парох на Скопје во својот извештај од 1671 г. на италијански пишува:
„Во Скопје нема црква за католици. Катедралната црква Св. Пречеста веќе е претворена во џамија. Свештеникот врши богослужба дома и во една молитвена капела... Има 15 католички куќи со 100 лица. ...Има потреба од еден eyangelistario, и тоа Илириц [Општо име за Јужни Словени во тоа време. - А.М.], бидејќи по цела Србија во католичката богослужба евангелието и Апостолот се читаат и пеат на илирски јазик.“ (Ibid. 596)

Во дневникот-патопис на Французинот Де ла Кроа (De la Croix) од од 1673 до 1675 г.: „Градот Солун е престолнината на Македонија... [А] Бројот на Турците е 10.000, на Грците - 4.000 и на Евреите - 2.200 без жените и децата.“ (Ibid. 601-602)


Карта на јужниот дел од Македонја од 1680 г. од Cornelli (космограф-географ на Веницијанската република). Cornelli во една од своите книги пишува за „Прочуениот македонски град кој вообичаено се вика Салоники [Солун]...“ (Ibid. 616-617)

На 08.11.1677 г. надбискуп на Скопје станал Петар Богдани. Во јули 1679 г. му било соопштено од Рим дека бил избран за надбискуп во Скопје, а во јануари 1680 г. од Рим му било врачено и писмено поставување. На 20.12.1680 г. Петар Богдaни го испратил својот извештај до Конгрегацијата, во кој меѓу другото стои:
„Охрид има свој патријах или православен архиепископ по име Јустинијан кој стана шизматик и католик со многу свои луѓе и во времето кога се одржуваше светиот меморандум на Александар VII [ Александар VII, римски папа 1655-1667 г.] дојде во Рим, убаво примен и третиран од Светата столица. Овде имаше резиденција и католичкиот архиепископ, но бидејќи имаше мошне малку католици во 1675 г. беше префрлен од администрацијата на скопскиот архиепископ кој е најблизу“.
„Скопје наречен од Грците Хераклеа [Хераклеа е античко име на Битола. Петар Богдани помешал некои антички имиња. - А.М.] била метропола на Србија... Плиниј [Плиниј Постариот (23-79), римски автор. - А.М.] го нарекува значаен град на Римјаните, бидејќи бил нивна колонија... Во градот има тврдина [Се мисли на Скопско Кале. - А.М.] широка колку за 30 куќи во која живеат мал број јаничари.... Ѕидините се наполу урнати. Од нивната јужна страна е реката Вардар, а од истата страна врз ѕидот се покажува формата на Св.Марко - лав со крила - здробен на парчиња од варварите што ги уништуваат древните паметници. Под своја јурисдикација Скопје има 1.000 католички куќи, во градот има 20.000 турски куќи и околу 200 српски и грчки [Во Скопје никогаш немало Грци. Православните христијани во Скопје ги смета за Грци, бидејќи биле во „грчка црква“ т.е. Цариградската патријаршија. Под Грци и Срби мисли на Македонци. - Заб. А.М. ]...“
Во врска со тврдењето на Петар Богадани дека на ѕид од Скопско кале „се покажува формата на Св.Марко - лав со крила - здробен на парчиња“, А.Матковски во фуснота запишал: „Крилест лав Сан Марко бил грб на Венеција и не е веројатно дека се наоѓал на некоја од ѕидините на Калето, бидејќи Венеција никогаш не владеала со Скопје.“ (Ibid. 619-621)


Грб на Венција во Стематографијата на Х.Жефарович.

Во 1683 г. Ипексиот (Пеќкиот) патријарх Арсение Черноевиќ со својата придружба тргнал од Пеќ за Ерусалим да се поклони на Божјиот гроб. Во Скопје му се придружиле владиката кир Теофан, поповите Никола и Ѓоре и неколку други скопски граѓани. Игуменот на Осоговскиот манастир ветил дека ќе им се придружи, но се откажал. (Ibid. 622) При посетата на Осоговскиот манастир Арсение Черноевиќ во едно евангелие меѓу другото запишал неколку редови во кои се гледа дека се титулирал како: духовен поглавар на: „всех србских и поморских и бльгарских землъ“.

Во патописот на анонимен автор од 1682 до 1684 г., кој своите белешки ги запишал на чист руски јазик и поминал неколку години во турско заробеништво, меѓу другото стои:
Бер: „место Верија... неговите жители се луѓе турски и луѓе грчки.“
Костур: „Кастариа е мал град... Жителите во него се луѓе турски.“
Битола: „Манастирија е мало, познато место; а жителите во него се луѓе турски.“
Берат: „ Арнаут-Белград е познато место, тоа е од средна големина... жителите во него сите се арнаутски луѓе турски, а јaзик тие имаат свој арнаутски; сите тие во целиот свој реон зборуваат на свој јазик арнаутски; а сите тие луѓе турски во целата област се нарекуваат со називот арнаутлак.“
Скопје: „...местото Скопи. А тоа место Скопија е големо село; стои на реката Вардаљ... А жителите во Скопи се луѓе турски, и луѓе христијански има многу. Тој арнаутски реон од една страна достигнува до тоа место Скопи, а околу тоа место Скопи од трите страни во околината се бугарски луѓе.“ [Или, кажано со зборовите на анонимниот автор: „а окрест тага места Скопи с трех стран узедњи људи все болгарские.“ - Заб. моја.]
Паланка: „Поланка е мало село, а жителите во него се луѓе турски.“
Кратово: „Кратова е едно село, а жителите во него се луѓе турски.“
Штип: „Стипи е мало село, а жителите во него се луѓе турски.“
Струмица: „Струмцава е мало село; а жителите во него се луѓе турски, а и жители христијани исто така има многу.“
Дојран: „Дијран е мало село; стои тоа крај големо езеро; а жителети во него се луѓе турски и христијански. (А.Мaтковски, op.cit. 624-626)

Анонимен автор, на германски во 1688 г. го објавил својот патопис во кој ги опишува Солун, некои делови на Македонја и Света Гора. Во овој патопис анонимниот автор меѓу другото пишува:
Солун: „Салоника или Салоники... е главен град на Кралството Македонја, кое пред многу години било моќно. Денес тоа е уште големо, под Турците е и населно подрачје со христијани, Турци и Евреи.“
Македонија: „Старото Кралство во времето е наречено Ематиа [Ематија, древна провинција во Македонија околу гр. Воден. - Заб. А.М.], од кралот Емато [Емато, веројатно племенски главатар во Ематија. - А.М.], и некогаш било едно многу мало кралство, но подоцна значително се зголемило; најпрво воделе многу војни со Илирите [Илири, древни жители на западните краишта на Балканскиот Полуостров, сродни со древните Тракијци. На Балканот дошле во XIV век п.н.е. - А.М.] и Тракијците [Тракијци, Најстари жители на Тракија, дошле од север во 3000 г. п.н.е. Од западниот дел на Балканот биле потиснати од Илирите, а подоцна покорени од древните Македонци во времето на Филип Македонски. - А.М.], ја подвеле под своја власт цела Грција и Кападокија [Кападокија, древна област во Централна Мала Азија, била освоена од Александар Македонски. - А.М.]. Градот Теба [Теба или Тива, древна област на грчката област Беотија. А.М.] го прифатил кралот Филипум како кнез, кој подоцна Атина со предавсво ја ставил по своја власт и го зазел градот Лариса. Исто така, ја освои и цела Тесалија и Кралството Епирум.
Она што неговиот син Александар Велики го направи за кусо време од 12 години, се наоѓа многу детално опишрно во Круцио [Руф Куртија, латински автор, во средината на I век напишал Historia Alexandri Magni Macedonias во 10 тома.].“ (Ibid. 630-631)

Во 1689 г. се одигрува Карпошовото востание. Според еден турски запис Карпош бил родум од Доспат Бугарија. Мехмед Рашид (р. ? - у. 1735 г.), како турски дворски историчар напишал обемна историја на Османлиското цартво, која е позната како „Рашидова историја“. Во неа тврди дека Карпош: „стекнал слава под името крал на Куманово“. (ИНИ, Документи... 156)

Во „Манифестот на австрискиот цар Леополд I [Леополд I, австриски цар и унгарски крал (1683-1699)]до балканските народи“ од 1690 г. меѓу другото стои:
„Поради тоа љубезно ги повикуваме сите народи, населени низ цела Албанија, Сервија, Мизија, Бугарија, Силистрија, Илирија, Македонија, Рашка, како и другите земји... и сите други народи кои стенкаат под турскиот јарем“. (Ibid. 157)

Во „Заштитното писмо на царот Леополд I за македонскиот народ“ од 26.04.1690 г. стои:
„Со ова известуваме дека двајца Македонци, Марко Краида, роден во Косана (Косана, денешниот град Кожани) и Димитриј Георги Поповиќ, роден во македонски Солун, ни изложија колку македонскиот народ, поради почит кон најправедно дело, а со жар и ревност кон нашата служба, со сериозна намера е склоно да премине од преголемиот турски јарем под наша заштита, доколку му биде дадена нашата милост и сигурно покровителство. ...милосно го прифаќаме и го примаме под наша царска и кралска милост во секој начин и вид гореспоменатиот македонски народ, љубезно препорачувајќи им на, поединечно на сите баши волни заповедници, да не го напаѓаат споменатиот македонски народ, ниту да му причинуваат непријатности...
Дадено во Виена, на 26 април 1690 г.
Преставници: бранители на македонскиот народ кои преминале во краиштата на Царското Величество... (Ј.Ронић, Прилози за историју Срба у Угарској у XVI, XVII и XVIII веку. Прва књига. Књ. Матица српске, бр. 25 и 26. Нови Сад 1908, стр. 52-53)“.
Во споменатиот зборник на ИНИ во врска со писмо дедено е следното поjаснување:
„По повлекувањето на австриската војска од Македонија и задушувањето на Карпошовото во 1689 г. голем број Македонци ги напуштиле своите родни места и поминале во Австрија. Двајца од нив го замолиле Леополд I да го земе под заштита македонскиот народ.“ (Ibid. 158)


Македонија на картата на N.Sanson: Estats de Lempire des Turqs en Europe, Париз 1696 г. Сансон е еден од основачите на француската картографија.

Андреа Богдани бил Албанец, скопски и охридски католички надбискуп. Кога ја посетил својата диецеза, според А.Матковски: „во крајот на XVII век“, испратил извештај, во кој дал и опис на Скопје во кој, покрај другото стои:
„Скопје бил главен град на Кралството Србија, се наоѓа во подножјето на планината Орбело која ја дели Македонија и која, спуштајќи се спрема север, се шири со пријатни ритчиња, со бројни и големи села во кои живеат Срби... Андреја Богдани, архиепископот охридски“.(А.Матковски, op. cit. 665)

Македонскиот грб во Берлинскиот грбовник
од крајот на XVII век

Грбовниот се чува во Deutche Staatsbibliothek. За прв пат во хералдичката литература е опишан во 1921 г. Според Матковски: „Целиот грбовник е правен многу педантно, со златни букви и богато укоричен. Се гледа дека бил правен за некоја богата личност. Не постојат податоци кој го правел и за кого бил правен. Дури не се знае и времето кога бил направен, но се претпоставува дека е од крајот на XVII век. Не се знае ни како, ни кога дошол во берлинската библиотека.


Во овој грбовник македонскиот грб фигурира двапати, еднаш е даден самостојно, на штит со германска форма, на црвено поле има жолт исправен лав. Над главата на лавот има круна. Опашката на лавот му е крената и на неа се наоѓа факел што во хералдикаат симболички означува светла иднина. Само во овој грбовник лавот се јавува со факел... Под грбот на лентата пишува „Macedoniae“, а во лентата под грбот „цимери маћедонске земле...


Вториот македонски грб се наоѓа на општиот грб на југословенските народи. Како и обично, македонскиот грб е во првото десно хералдичко поле: жолт лав на црвено поле. Лавот не е исправен. ...Над штитот има три шлема... На средниот шлем има златна царска круна, а над неа црн двоглав орел, т.е. амблемот на Австриската монархија... На долнаат лената пишува „Imperatoris Stephani Nemagnich insignia“, а горната лента пишува: Цара Стипа Стиепа na nemainhaa цимери...“ (А.Матковски, op. cit. 109)

18.) Според поп Дукљанин (XII век) - анонимен поп од Дукља (Црна Гора), изразот Булгарин доаѓа од Булга+ар, човек од Волга - Волжанин (С.Антолјак, op. cit. 499). Неправилното изведување на името Болагрин (Булгарин - Бълагрин) од реката Волга е карактеристично и за некои македонски преродбениц:
Јордан Хаџи Константинов Џинот (1818-1882), етнонимот на својот народ го сврзувал со реката Волга. Во својата статија напечатена во „Цариградски весник“ бр. 44. од 1851 г. под заглавието „Бог“ пишува:
„Аз оживуейки, и живим като се услаждавам гледая Народот Наш Пресладкий и ради това не мя остава Неговата доброта да будем лукав. И ако ме пита некой, школски человек ли ся или Болгарин? Аз полноответвам: Болгарин сам. Че не е честно на моето Славяно-Болгарство да творим зло и лукавство, прави Болгарин не лажи, не завидуе, не денгубуе, не лицемерствуе, не блудуе, за печена кокошка верата не разменуе. Болгарин е производан, от Бог Болга ри река-Богата. Река или Ри, а прилагателно неправилно степенно: Болий Болший вищший величайщтий. Поистиине нема повеличесто от Болгарин, Болгарин чрезмерно ради, оре, сее, торгуе, воинствуе, верност има, гостолюубие, страх Божий, почитание своего царя, и всичко колкото што е узаконено Богу и царю.“ (Група автори, Български възрожденски книжовници от Македония Избрани страници. София 1983. Фоткопии на текстови.)
Според Драган Ташковски: „Како К. Миладинов [Константин Миладинов, р. 1830 Струга - у. 1862 Цариград] го извлекувал своето потекло од Старобугарите, можеше да видиме од неговите искази во „Ниловата пустина“: „О, Волга! Какви спомени будиш во мене, како ме тераш да се вдлабувам во минатото!... Волга! Колку народи се среќавале на твоите брегови! Колку големи настани се одиграле пред тебе! И од сите тие народи што се напојувале од твоите води, само ние го задржавме твоето име. (Хар. Поленаковиќ, Книга за Миладиновци 1862-1962, Скопје 1962, 195)“. (Драган Ташковски, Раѓањето на македонската нација. Скопје 1970. 216)

19.) Во 1344-1345 г. по желба на бугарскиот цар Иван Александар преведена е Манасиевата хроника „од грчки на словенски“ (или како што стои во еден препис: Sanctus Johannes Alexander Macedo ad cuius petitionem iste liber fect translatus de greco in sclabonico). Анонимниот преведувач на Манасиевата хроника не се согласувал во сè со кажаното за историјата од византискиот автор Константинос Манасес (у. ок. 1187 г.), па додал повеќе свои забелешки, кои се познати и како „бугарски додавки на Манасиевата хроника“.
Во првата додавка под заглавието што му го дал: „Премудраго Манасија летописца с’брание летно“, преведувачот кажува:
„При императорот Анастасиј [Анастасиј (491-518)] почнаа Бугарите да си ја заземаат земјата, поминувајки го [Дунав кај] Бдин [Видин] и пред сите ја населија Долната земја Охридска, а потоа и останата... - При Анастасии цари, начеше Блгаре поемљати замљу сију, преш’дшу Бдиње и прежде начеше поимати Долнеју земљу Охридскују, и по том сију в’су. От исхода же Блгаром до ниња 870 лет.“
Во втората забелешака анонимниот преведувач пишува:
„При тој цар Константин [Константин Брадати - т.е. Погонит (668-685)], преминаа Бугарите низ Дунав и од Грците, разбивајки ги, ја зедоа оваа земја и живеат во неа до денес. Порано оваа земја се нарекуваше Мизија. Бидејки безбројно многубројни, тие ја исполнија и оваа страна, и онаа до Драч и понатаму, зашато и Власите и Србите, и другите останати се сите едно. - При сем Константине цари, придоше Блгаре през Дунав, и отјеше Грком земљу сију в неј же живут и до ниња, разбиваше их. Прежде же бесчисл’ни суште, исплинише и сију страну Дунаву, и ону до Драча и дале, ибо Власи и Србли, и прочии вси едино сут.” (Записи и летописи. Избор и редакција Радмила Угринова – Скаловска, Скопје 1975. 154-155.)
Како и да го толкуваме името „Блгаре“ (како Словени, или како древни Бугари, или како словенски етнос во кој се претопиле древните Бугари) никако не можеме да се сложиме целосно со содржината на првата додавка, т.е. со тоа дека „Блгаре” во почетокот на VI в. најпрво се населиле во „Долна земја Охридска“ (Македонија), а покасно оттаму се рашириле на територијата на денешна Бугарија и пошироко, затоа што: од една страна, - во византиските вести од минатото такво нешто нема, а од друга, - таков развиток на насилно одземање територии од Византија просто изгледа дека е невозможен. Логично е Византија да ги изгуби прво периферните предели на империјата, освен ако не се работи за населување на мали групи кои се криеле по планиските места во „Долна земја Охридска“.
За прв пат древните Бугари стапнале на земјите на југ од Дунав во 493 г., а потоа и во 499 и 502 г. Во тогашната административна поделба на Византија, територијата на Македонија била опфатена во профектурата Илирик, која од крајот на IV в. се состоела од две диецези: Дакија и Македонија. Главен град на профектурата Илирик бил Солун.
Во времето на Анастасиј I (491-518), на неколку пати, почнувајки од 493 г., древните Бугари се впуштиле во пљачкашки и опустошувачки походи по византиските провинции. Еден таков поход, кој се датира во 499 г., е опишен од византискиот писател Комес Марцелин (VI в.):
„...началникот на војската во Илирик се упатил со петнаесет илјади војници и петстотини и дваесет коли натоварени со непходното оружје за војување против Бугарите, кои ја опустошувале Тракија. Борбата се развила кај реката Цурта, каде загинале повеќе од четири илјади византијски војници, било во бегство, било кога се фрлале од високиот речен брег.“ Според Марцелин: „Така таму загинала илириската воена моќ“.
Византискиот историчар Теофан Исповедникот (р. 760 - у. ок. 817/8 г.), во својата „Хронографија“ за молневитиот пљачкашки поход на древните Бугари на византијската територија кој се случил во 501 или 502 г. кажува дека: „т.н. Бугари ги н